Brussel sluit handelsakkoorden met Zuidoost-Aziatische landen één voor één, in plaats van met ASEAN als blok. Dat levert snelle toegang op, maar ook een wirwar van regels die vooral kleine exporteurs treft.
In Manilla bereikten de Europese Unie en de Filipijnen op 22 september overeenstemming over de kern van een vrijhandelsakkoord. Filipijnse exporteurs krijgen daarmee permanente voorkeurstoegang tot de Europese markt van ongeveer 450 miljoen consumenten. Het past in een reeks bilaterale deals: met Singapore en Vietnam zijn er al akkoorden, Indonesië wacht op goedkeuring, en met Thailand lopen de gesprekken richting een eindfase.
Samen binden die verdragen Europa aan enkele van de grootste economieën in de regio. De EU is al de derde handelspartner van ASEAN en de grootste bron van directe buitenlandse investeringen. Toch ontbreekt precies wat beide partijen officieel nog steeds zeggen te willen: één akkoord tussen de twee blokken.
Bouwstenen zonder fundament
De gezamenlijke verklaring uit Manilla klinkt zorgvuldig. Ze noemt een goederenhandel van 318,8 miljard dollar in 2025, waarschuwt tegen eenzijdige handelsmaatregelen en noemt nauwere samenwerking “noodzakelijk”. Het concrete resultaat is vooral een set niet-bindende digitale handelsprincipes. In geen van de negen alinea’s valt een regio-tot-regio-vrijhandelsakkoord.
Die stilte heeft geschiedenis. Blok-tot-blokonderhandelingen begonnen in 2007 en strandden binnen twee jaar. Latere reviews concludeerden dat de posities te ver uit elkaar lagen. In 2022 werd de werkgroep die een raamwerk moest schetsen omgebogen naar sectorale samenwerking over digitaal, milieu en toeleveringsketens. Begin 2026 noemde de EU-ambassadeur bij ASEAN een regionaal akkoord een doel voor de lange termijn, met weinig kans op echte gesprekken vóór 2027.
Brussel noemt elke nationale deal een “bouwsteen” richting sterkere regio-banden. In de praktijk is elke deal een apart bouwwerk: eigen tariefschema’s, eigen oorsprongsregels, eigen duurzaamheidshoofdstuk op maat van wat één regering wil toegeven. Een concessie aan Manilla geldt niet automatisch in Bangkok.
De noedelkom voor bedrijven
Voor bedrijven die in Zuidoost-Azië werken, heeft dat concrete gevolgen. Een Europese fabrikant die Filipijnse fabrieken bevoorraadt met Thaise of Vietnamese onderdelen, moet voor elk onderdeel uitzoeken welk akkoord geldt en welke cumulatieve oorsprongsregels van toepassing zijn. Economen noemen dat een “noodle bowl”: overlappende corridors die naar Brussel leiden, maar onderling slecht aansluiten.
Die complexiteit treft micro-, kleine en middelgrote ondernemingen het hardst. Grote concerns kunnen juristen inschakelen; kleinere exporteurs betalen de prijs van onduidelijkheid. Precies die onvoorspelbaarheid waarschuwt de Manilla-verklaring zelf voor — zonder te erkennen dat de huidige architectuur die kosten juist vergroot.
Wie wint bij bilateraal?
Voor Brussel is onderhandelen land voor land handig. De Commissie kan eisen afstemmen op de eetlust van elke partner en ontwijkt de consensusregel van een blok waarin ook Myanmar zit, waar investeringsgesprekken al jaren stilliggen. Ambitieuze ASEAN-leden profiteren mee: zij lopen sneller dan de traagste leden en pakken voordelen zodra die er zijn.
De Filipijnen hadden haast. Amerikaanse tarieven en hogere energieprijzen drukten, en het nieuwe akkoord moet de tijdelijke voorkeuren onder het Europese GSP+-stelsel vervangen door permanente toegang. Europa is niet de enige suitor: twee dagen eerder zaten dezelfde Filipijnse ministers nog met Washington aan tafel. De Amerikaanse goederenhandel met ASEAN is met zo’n 550 miljard dollar veel groter dan die van Europa.
Kapitaal lijkt zich voorlopig weinig aan te trekken van het ontbrekende blokakkoord. In een enquête van de EU–ASEAN Business Council verwacht 78 procent van de respondenten juist meer handel en investeringen in ASEAN. Voor Brussel werkt de huidige opzet. Voor ASEAN als geheel is de prijs dat markttoegang wordt uitgedeeld lidstaat voor lidstaat, op voorwaarden die vaak in Brussel zijn geschreven.
In 2027 is het vijftig jaar ASEAN–EU-dialoog. ASEAN-landen willen die mijlpaal markeren met een comprehensive strategic partnership. Als tegen die tijd elk land zijn eigen deal heeft gesloten, rest de vraag wat het blok nog gezamenlijk te bieden heeft — behalve de rommelige taak om een half dozijn uiteenlopende teksten weer tot één geheel te smeden.
Bron: Europe’s New ASEAN Deal (FEE)